خلاصه الهیات سایبر

تأملات نظری درباره فضای سایبر و فراهم آوردن بستری معرفتی برای ژرف‌‌کاوی و بازاندیشی در این خصوص، به رغم تمامی اهمیت و ضرورتی که دارد تاکنون کمتر مورد توجه اندیشمندان و متفکران ما بوده است و آثار تألیفی در این زمینه یا به کلی مفقود است و یا اگر هم هست چندان کم‌شمار و یا کم‌جان و لاغر است که در حکم “النادر کالمعدوم” است.

در این میان اما کتاب «الهیات سایبر»، در حوزه آثار معرفت شناختی فضای سایبر از جایگاه متمایز و منحصر به فردی برخوردار است. نگارنده این اثر توانسته است به کمک تحلیل‌های فلسفی، کلامی و معرفت شناختیِ آراء متفکران مسلمان و فیلسوفان غرب، با تبیین ماهیت و چیستی این فضا، عمده مشکلات دین‌شناختی و الهیاتی آن‌ را احصاء کرده و به فراخور هر مسأله راه‌حل‌هایی ارائه دهد.

الهیات سایبر همان طور که از نامش پیداست به مسائل الهیاتی و کلامی می‌پردازد که مرتبط با فضای سایبر یا فضای مجازی است. فضای سایبر اهمیت زیادی برای عصر امروزی بشر دارد، چون انسان امروزی به یک معنا در عالم سایبر زندگی کرده و عالم سایبر زیست‌جهان ما را تشکیل می‌دهد. یکی از ویژگی‌های مهم سایبر دموکراتیزه شدن اطلاعات است، یعنی اطلاعات عمومی شده و در دسترس همه قرار گرفته است. این نکته مهمی است ولی این فضا برای خودش معایبی هم دارد. لذا در این اثر تلاش شده آن معایبی که بر این فضا مترتب است، خصوصاً معایبی که معرفت‌شناختی و دینی بوده را تا حدی دسته‌بندی کرده و برای هر کدام راه‌حل‌هایی ارائه دهد. طبیعی است که مهمترین ویژگی معرفت‌شناختی فضای سایبر جایگزین شدن اطلاعات به جای معرفت است. «معرفت» باورِ صادقِ موجه است، از حیث معرفت‌شناسی در فضای سایبر با چیزی به اسم باور صادق موجه ارتباط نداریم بلکه صرفاً با اطلاعات و داده‌هایی که معنادار هستند، سروکار داریم و چه بسا که اصلاً فرصت بررسی صدق و کذب آن‌ها وجود ندارد. 

از سوی دیگر این فضا جذابیت‌های زیباشناختی بالایی دارد چون درد و رنج‌هایی که در زندگی روزمره وجود داشته، در این فضا وجود ندارد اما به موازات این امر، فراغت هم از انسان سلب می‌شود و طبیعی است که استفاده حداکثری از این فضا مشکلات زیادی برای بشر به وجود می‌آورد. همین که انسان درگیر در این فضا نمی‌تواند به کارهای ضروری‌اش برسد و معنای زندگی برایش تغییر پیدا می‌کند خیلی دامنه‌دار و مهم است. از این رو برخی اندیشمندان ایده «مینمالیسم دیجیتال» را مطرح کرده‌اند که به استفاده حداقلی از تکنولوژی و فضای مجازی و ابزارهای دیجیتال اشاره دارد. طبیعی است مشکل پوچی و بی‌معنایی در فضای مجازی خطری جدی است که در بیشتر کشورها از جمله در کشور ما میان جوانان رشد کرده است. از جمله دلایل فلسفی و نظری یکی همین جاگیر شدن اطلاعات به جای معرفت است و دوم اینکه سرگرم شدن به کلان داده‌ها به سلب اراده انسانی منجر می‌شود.

به طور کلی تعلق وجودی پیدا کردن به فضای سایبر مشکل جدی بشر امروزی است و تبعات این تعلق وجودی در سایر ساحت‌های زیستی بشر هم راه پیدا کرده است. نگارنده کتاب الهیات سایبر، این اصطلاح را از فلسفه اسلامی اخذ کرده که می‌گویند: «معلول نسبت به علت خودش سرتاپا فقر است چون علت، معلول را به وجود آورده است». این نسبت در جامعه امروز میان بشر جدید و فضای سایر وجود دارد و بشر نمی‌تواند بدون فضای مجازی زندگی کند و وابستگی کامل وجودی به آن پیدا کرده است.

این اثر در پانزده فصل به طور کامل به تبیین آثار زندگی بشر در عصر سایبری پرداخته است که عناوین آن‌ها به شرح ذیل است:

• فصل اول: الهیات و فضای سایبر
• فصل دوم: زندگی دیجیتال
• فصل سوم: هستی‌شناسی و پدیدارشناسی فضای سایبر
• فصل چهارم: تعلق وجودی به فضای سایبر
• فصل پنجم: معرفت‌شناسی فضای سایبر
• فصل ششم: نشانه‌شناسی و زبان‌شناسی فضای سایبر
• فصل هفتم: نیهیلیسم سایبری و تکثرگرایی ارزشی
• فصل هشتم: پدیدارشناسی اعتباریات و نیهیلیسم اعتباری
• فصل نهم: دین‌داری سایبر
• فصل دهم: ایمان‌گرایی سایبری و دین‌داری عوامانه
• فصل یازدهم: خدای دیجیتال و روح دیجیتال
• فصل دوازدهم: معنویت دیجیتال
• فصل سیزدهم: آزادی، معنوی و دیجیتال
• فصل چهاردهم: دین و فلسفه زندگی دیجیتال
• فصل پانزدهم: دین‌داری و جبر سایبر