منو
درسنامه معناشناسی و قرآن (یا به اختصار معناشناسی) در دو جلد تهیه و تنظیم گردیده است. این درسنامه پس از آن مطرح گردید که نگارنده چندین کتاب پژوهشی مهم در زمینه معناشناسی آیات قرآن تهیه و تنظیم نموده است. به طور مشخص، کتاب‌هایی چون بیولوژی نص، معناشناسی شناختی قرآن و استعاره‌های مفهومی و فضاهای قرآن همگی شامل نظریاتی هستند که قبل از این درسنامه مطرح گردیده‌اند.
نگارنده جلد اول کتاب، با طرح این سوال درسنامه را آغاز می‌کند:
آيا فهم متون با محدوديتهاي خاصي مواجه است و يا هيچ محدوديتي براي فهم معناي متون در كار نيست و بي نهايت فهم از يك متن امكان‌پذير است؟ معنای متن را باید با کدام معیارها و روش‌ها بفهمیم؟ مسألة تعدد و يا وحدت معنا و نيز مسألة تنوع و يا وحدت فهم‌ها تنها دو مسأله از انبوهي از مسائل ناظر به فهم متون هستند كه در خور تأمل مي‌باشند.
معناشناسی تنها یکی از دانش‌های تأثیرگذار در حل مسایل فوق بوده است. مسایل بسیار متنوعی در این دانش مطرح می‌شود و نظریات گوناگونی در آن به چشم می‌خورد که در فهم معنای متن تأثیر دارند. البته، فهم متن با معناي متن تفاوت دارد. معنا چيزي است كه متن حامل آن است و فهم، كار فاعل شناخت است و ممكن است با اين كار به‌معناي متن نايل شود. همچنين ممكن است فهم در حقيقت، فهم نادرست باشد و فاعل شناخت به‌معناي متن نرسد. بنابراين، فهم و معنا در حقيقت تفاوت دارند، ولي ارتباط بسيار نزديكي با همديگر دارند. ازاين‌رو، در ذيل مسأله فهم متون، از معنای متون هم بحث مي‌شود.
معناشناسی یکی از شاخه‌های مهم زبان‌شناسی است که در قرن بیستم به استقلال رسیده است. این دانش به بررسی علمی معنا می‌پردازد و از این رو، «دانش معنا» نام گرفته است. اگر چه قدمت مباحث آن به دوره یونان می‌رسد و در میراث علمی مسلمانان و در علوم مختلف اسلامی؛ از قبیل علم اصول، فقه و فلسفه و عرفان و ادبیات، هم از همان اوایل مباحث و مسایل معناشناختی مطرح بوده، اما تدوین و طرح این دانش در عصر جدید تفاوت‌های مهمی با دوران گذشته دارد. نظام‌مندی و روش‌مندی و ابتنا بر مبانی زبان‌شناختی خاص، چهره جدیدی به آن داده است. در دهه‌های اخیر، این دانش تأثیر فراوانی در مطالعات دینی و فهم و بررسی متون دینی بر جای گذاشته و تحقیقات معناشناختی گسترده‌ای بر اساس جریان ها و روش‌های معناشناختی در مطالعات قرآنی صورت گرفته است.
درسنامه حاضر که برای رشته‌های علوم قرآنی و حدیث تدوین شده ویژگی‌های زیر را دارد:
۱. تلاش شده در مجموع دو جلد مباحث مهم و کارآمد این دانش بیان شود و محورهای اصلی مباحث روشن گردد.
۲. معمولاً در هر درسی یک آیه یا یک بحث علوم قرآنی به عنوان «بحث در کلاس» معرفی شده که با ایده اصلی و مهم یکی از ایده‌های مهم آن ارتباط دارد و می‌تواند به عنوان کاربست آن ایده تلقی شود. بحث و مشارکت در این مورد می‌تواند دانشجویان را به ضرورت مباحث معناشناسی در این رشته بیشتر آگاه سازد.
۳. درس‌ها از نظر در بر داشتن مباحث مختلف با هم تفاوت دارند و اساتید محترم می‌توانند با توجه به سطح علمی دانشجویان و اطلاعات زمینه‌ای آنها برخی از درس‌ها را بیشتر مورد بحث قرار دهند یا برخی از آنها را کمتر مورد توجه قرار دهند.
این درسنامه با طرح موضوعات مرتبط زبانی آغاز می‌گردد. زیرا جهت تبیین موضوعات معناشناسی، توسعه مفاهیم زبانی بسیار حایز اهمیت است. انسان از همان زمانی که بر روی کره خاکی قدم گذاشت درصدد بوده تا با هم‌نوعان خود ارتباط برقرار کند. او از ابزارهای مختلفی برای ارتباط با دیگران سود جسته که زبان مهم‌ترین آنها است. ما در زندگی روزمره از زبان برای ارتباط برقرار کردن با دیگران استفاده می‌کنیم و به کمک آن مقاصد خود را به دیگران می‌رسانیم. اما زبان تنها ابزار ارتباط با دیگران نیست. ما وقتی می‌خواهیم بینیدیشیم یا چیزی را با خودمان تکرار کنیم، از زبان استفاده می‌کنیم. زبان فضایی است که انسان در آن تنفس می‌کند، یا رابطه انسان با زبان مانندِ رابطه ماهی با آب است. زبان بخشی و بلکه اساس زندگی ما آدمیان قرار گرفته است. همان طوری که ماهی بدون آب حیاتی ندارد، زندگی اجتماعی انسان هم بدون زبان امکان‌پذیر نیست.
وجود زبان به قدری بدیهی و آشکار هست که ما حتی به وجود آن توجه نمی‌کنیم. همان طوری که نفس کشیدن برای ما ضروری و بدیهی است و به وجود و ضرورت آن توجه نداریم. وجود زبان در ارتباطات روزمره چنان گسترده و طبیعی است که ما به ندرت آن را موضوع درخور تحقیق و بررسی می‌دانیم. زبان امری همیشه در دسترس است. بلکه انسان همیشه در آن شناور است. اغلب آن را بدون هیچ تلاشی و ناآگاهانه به کار می‌بندیم. یک کودک از زمان تولدش به تدریج با زبان آشنا می‌شود و آن را به کار می‌برد.
با توجه به اهیمت استفاده از زبان در ارتباط انسانی، گاهی انسان از زبان حیوانات هم سخن می‌گوید. به عنوان مثال، از زبان پرندگان سخن می‌گوید و این که آنها چگونه با یکدیگر ارتباط برقرار می‌کنند. وجه مشترک، زبان حیوانات با زبان انسان در این است که همه آنها ابزارهایی برای ارتباط برقرار کردن هستند. حیوانات هم زبان خاصی برای ارتباط برقرار کردن دارند و به وسیله آنها اطلاعاتی را به یکدیگر خبر می‌دهند. به عنوان مثال، آنها به کمک اصوات و حرکات خاصی دیگران را از آمدن دشمن آگاه می‌سازند یا درد عضوی خاص را با رفتار خاصی نشان می‌دهند.
نکته فوق نشان می‌دهد که اصطلاح «زبان» در دو معنای مختلف، ولی مرتبط با هم به کار در این درسنامه به کار گرفته شده است:
1. زبان به معنای نشانه‌شناختی: زبان حیوانات را مجموعه‌ای از نشانه‌ها؛ اعم از اصوات و حرکات و رفتارها، تشکیل می‌دهد.
2. زبان به معنای زبان‌شناختی: حیوانات زبان به معنایی را که انسان‌ها به کار می‌برند در اختیار ندارند. زبان بشر مجموعه‌ای از واژگان و دستورزبان و غیره را در بر می‌گیرد. این زبان یک نظام را تشکیل می‌دهد. زبان حیوانات تنها مجموعه‌های از علایم و نشانه‌هاست. واژگانی وضع شده و دستورزبانی برای آنها را در برندارد. زبان‌شناسان از زبان بشر بحث می‌کنند. و نشانه‌شناسان از دلالت‌های علایم و نشانه‌ها.
در جلد اول درسنامه معناشناسی، به تبیین این موضوعات پرداخته شده است. همچنین به تبیین دیدگاه زبان‌شناسان پرداخته شده است. برای مثال، این دو معنای «زبان» میان زبان‌شناسان فرق گذاشته شده است؛ و زبان‌هایی را که آدمیان در ارتباط با یکدیگر به کار می‌برند «زبان طبیعی» نامیده‌اند. آنها تلاش کرده‌اند تا ویژگی‌ها و خصوصیات آن را بیابند.
جلد اول کتاب معناشناسی شامل چهارده درسنامه به شرح ذیل است:
درس 1: چیستی و تاریخچه و مفاهیم پایه
درس 2: زبان و دانش‌های مرتبط
درس 3: رابطه معناشناسی با تفسیر
درس 4: روابط معنایی در واژگان (1)
درس 5: روابط معنایی در واژگان (2)
درس 6: روابط مفهومی جملات
درس 7: مؤلفه‌های معنایی
درس 8: ابهام و انگیزش معنایی
درس 9: شاخص‌ها
درس 10: قرائن و راه‌های ابهام‌زدایی
درس 11: معنا و سیاق متنی
درس 12: سیاق برون متنی
درس 13: تغییر معنا
درس 14: پیش‌فرض‌های معنایی و لوازم معنا
در هر درس، نگارنده نکات کلیدی را به طور مشخص کادربندی کرده و در پایان درس ضمن ارائه تمرین، پرسش‌هایی نیز مطرح گردیده تا مخاطبان به طور کامل با مفاهیم و موضوعات آشنا گردند.